„Idziemy po włączanie, dostępność i pełnię praw”
Rozmowa Moniki Weryszko z Elą Bondą, współzałożycielką Stowarzyszenia Bliżej ADHD
Na Instagramie piszesz: „Żyję z ADHD i ASD. Idę po włączanie, dostępność i pełnię praw dla wszystkich”. Co to znaczy w praktyce?
To mały fragment mojego manifestu, bo moim największym marzeniem jest, aby każda osoba mogła cieszyć się ze swoich cech i świata w jakim żyje. Bez troski czy jej konkretny zestaw cech prowadzi do ograniczeń w możliwości osobistego spełnienia.
Ale dziś skupiamy się jak rozumiem na neuroróżnorodności.
Dla mnie i dla nas jako zespołu Stowarzyszenia Bliżej ADHD to codzienne, konkretne działania na rzecz osób neuroatypowych – dzieci i dorosłych. Jako osoba żyjąca z ADHD i autyzmem wiem, jak może wyglądać rzeczywistość, gdy brakuje zrozumienia, dostosowań, a czasem nawet zwykłej akceptacji. Dlatego właśnie tworzę przestrzenie i sytuacje, w których neuroróżnorodność jest nie tylko zauważana, ale też rozumiana i szanowana.
Od lat działam jako ekspertka, konsultując rozwiązania prawne i systemowe z decydentami – zarówno na poziomie centralnym, jak i lokalnym. W maju 2024 r. zorganizowaliśmy jako Stowarzyszenie konferencję w Sejmie RP, łącząc siły z innymi organizacjami społecznymi. Wydarzeniu towarzyszył spot kampanii „Jest nas wiele”, pokazujący, jak powszechne i jednocześnie różnorodne są doświadczenia osób z ADHD. To był ważny moment dla całego ruchu – wspólny głos NGO, rodziców, specjalistów i specjalistek, oraz osób neuroatypowych dotarł wreszcie do sali sejmowej i ministerstw. W październiku 2024 r., w ramach Miesiąca Świadomości ADHD, edukowaliśmy w sprawach ADHD u dzieci, osób pracujących, seniorek i seniorów, zamiatając wiele mitów, które nadal żyją w społeczeństwie.
Poza działalnością rzeczniczą prowadzimy też kampanie społeczne, edukujemy w mediach, szkolimy i tworzymy zasoby wsparcia. Dla mnie osobiście to nie tylko misja, ale i zawód – od niemal 15 lat zawodowo zajmuję się tematyką różnorodności i włączania.
Jak zmieniło się podejście społeczne do neuroróżnorodności w ostatnich latach?
Widocznie. Jeszcze kilka lat temu ADHD było w Polsce źródłem stygmy – kojarzono je z „niegrzecznymi” dziećmi albo dorosłymi, którzy „nie potrafią się ogarnąć”. Dziś, dzięki ogromnemu wysiłkowi osób z doświadczeniem ADHD i ASD, ten obraz zaczyna się zmieniać. Rośnie świadomość, upowszechnia się język inkluzywny, w mediach mówią już nie tylko lekarze, ale i sami zainteresowani. Ludzie zaczynają rozumieć, że neuroróżnorodność to naturalna cecha populacji – coś, co może bywa wyzwaniem, ale też wartością.
Zainteresowanie tematem obserwujemy też w szkołach, rodzinach, a coraz częściej także w debacie publicznej. Zmiana jest realna, choć nadal nierówna i wymagająca – szczególnej uwagi i poprawy wymaga strefa edukacji, brakuje i szkoleń dla kadry, i czasu na nie. Dzieciaki żyjące z ADHD w zasadzie nie mają szans na systemowe wsparcie od państwa.
A co z podejściem biznesu? Czy coś się zmienia?
Coraz więcej firm zaczyna dostrzegać, że różnorodność neurologiczna zatrudnionych osób to nie „problem do ukrycia”, tylko rzeczywistość, do której warto się dostosować i z niej czerpać. Jako ekspertka doradzam organizacjom w tworzeniu przyjaznych miejsc pracy – prowadzę warsztaty i konsultacje, pokazując, jak wspierać neuroatypowe osoby, zamiast je marginalizować.
Zauważamy rosnące zainteresowanie prostymi, praktycznymi rozwiązaniami – takimi jak elastyczność pracy, jasna komunikacja, lepsze projektowanie przestrzeni biurowej. Wciąż jednak wiele firm zaczyna dopiero tę drogę. Dlatego zależy nam, by neuroróżnorodność była częścią szerszej strategii DEI – nie dodatkiem, tylko integralnym elementem polityki włączania. Dopiero intersekcjonalne podejście do człowieka i społeczeństwa daje szansę na pełne bycie szczęśliwą osobą.
Opracowaliście również Karty Potrzeb. Czym są i do czego służą?
To narzędzie stworzone z myślą o dzieciach w wieku szkolnym, by mogły lepiej komunikować swoje potrzeby w szkole oraz poza nią. Autorką Kart jest Magda Szerszeń, twórczyni inicjatywy Walczymy o Zmiany. Karty pomagają osobom uczniowskim w nazwaniu i wyrażeniu tego, co im pomaga, co ich przeciąża, czego potrzebują, by czuć się bezpiecznie i skutecznie się uczyć.
Zostały opracowane we współpracy z psychologami i osobami neuroatypowymi. Opisują m.in. potrzeby takie jak: struktura, wyciszenie, zrozumienie, przestrzeń na ruch czy jasne zasady. Dzięki temu nauczyciel lub nauczycielka może lepiej reagować, a dziecko – czuć się widziane. Karty są już wykorzystywane w wielu szkołach w Polsce – przykłady można znaleźć m.in. na stronie na Facebooku Walczymy o Zmiany, a same materiały są dostępne bezpłatnie na stronie naszego stowarzyszenia: www.blizejadhd.org.
Co chciałabyś powiedzieć osobom, które dopiero poznają świat neuroróżnorodności i neuroatypowości?
Że nie są same, jest nas wiele! ADHD, autyzm, dysleksja, Tourette i inne – to nie wstyd, tylko inny sposób bycia. I że każda osoba zasługuje na środowisko, w którym może się rozwijać, nie walcząc codziennie o przetrwanie. Naszą misją jest, by takich miejsc było coraz więcej.
Elu, dziękuję za rozmowę.
ma ponad 20 lat doświadczenia w międzynarodowych organizacjach, w tym 17 lat w rolach liderskich i zarządczych. Specjalizuje się w tworzeniu włączających, bezpiecznych i elastycznych miejsc pracy – skalowalnych i zrównoważonych. Pod jej kierownictwem ostatni pracodawca stał się jedną z najbardziej cenionych organizacji pod względem dobrostanu i włączania w Polsce.
Ela odpowiada za strategię DEI, wspiera sieci pracownicze i współpracuje z partnerami zewnętrznymi nad rozwojem kultury inkluzywnej i programami wolontariatu. Działa konsekwentnie – jako mentorka wspiera osoby z grup niedoreprezentowanych, nagrała ponad 60 odcinków podcastu Przyjaciółka Depresja, normalizując rozmowy o zdrowiu psychicznym, a jako aktywistka i osoba neuroatypowa z dumą przewodzi Stowarzyszeniu Bliżej ADHD.
Organizuje również LGBT+ Diamonds Awards. Jest cenioną prelegentką w obszarach DEI, ESG, dobrostanu i zdrowia psychicznego; doradza międzynarodowym projektom równościowym i prawnoczłowieczym. Studiowała zarządzanie D&I na Uniwersytecie Cornella, ESG na Oksfordzie, jest absolwentką Leadership Academy for Poland (2024) i prowadzi własną firmę doradczą – Empower Beyond.
